Zərdabın kəndlərinə vurtual səyahət   

   Zərdaba, onun kəndlərinə virtual səfərdə səyahətçilərə rayonumuz barədə qısa məlumatlar verməyi nəzərdə tutmuşuq. İlk səyahətimiz Ucardan keçərək başlamışdı.
 T.Xanlarlı tətəfindən təqdim edilmiş  “Zərdabda payız lövhələri” foto sesiyası  ilə  başlayan yolumuzu qədim tarixə malik    Məıikmudlu, Çallı kəndlərindən keçməklə rayonumuzn "Dörd yol" adlanan ərazisində başa vurmuşduq. 

  Aşağı Seyidlər kəndi (əvvəlki adı Seyidlər olmuş və 6 may 1997-ci ildən dəyişdirilərək Aşağı Seyidlər adlandırılmışdır) Zərdabın mərkəzindən 22 kilometr cənub-şərqdə, Kür sahilində yerləşir. 

     Kəndin adı ərəb sözü "seyyid" sözündən olub, "ağa, cənab, tayfa başçısı" mənasını verir. Seyid - mənşəcə Məhəmməd Peyğəmbərin nəslindən (Qureyş tayfasından) olanların fəxri titulu olmuş, Ərəbistanda qəbilə və tayfa başçıları nümayəndələrinə deyilmişdir. Seyid komponentli kəndlər də seyidlərlə bağlıdır.

Aşağı Seyidlər məktəbi

   Seyidlər adını Azərbaycan tayfalarından biri olan, şahsevən tayfa qrupuna daxil olan Seyidlilərlə də bağlayırlar. Seyidlilər Cənubi Azərbaycanın Meşkin və Muğan ərazilərində yaşamaqla, maldarlıq və əkinçiliklə məşğuldurlar. Azərbaycanda olan Seyidlər və Seyidli kəndləri adlarının Seyidlilərlə bağlı olduğu ehtimal da var.

     Respublikada Seyidlər (Zəngilan, Zərdab (2)), Goranboy, Kəlbəcər, Laçın, Salyan, Xanlar, Xaçmaz), Seyidlər, Seyidsadıqlı (Salyan), Seyidli (Ağdam), Seyidbazar (Cəlilabad), Seyidqışlaq (Qutqaşen), Seyidişen (Əsgəran), Seyidlikəndyeri (Xaçmaz), Seyidmahmudlu (Füzuli) kəndləri, Seyidyurd dağı (Şəki), Seyidliçay (Gədəbəy rayonunda Zəyəmçayın sol qolu), Seyid yurdu zirvəsi (Baş Qafqaz silsiləsində) qeydə alınmışdır.

   Yerli məlumatlara əsasən, seyidlilər əvvəlcə buraya Kürün qarşı sahilindən - İmişlinin Məmmdəli kəndindən ayrılıb gəlmişlər. Sonradan onlardan bəziləri çay yuxarı, vadidən aralı eyni adlı təzə kənd (Yuxarı Seyidlər) yaratmışlar.(N.Tapdıqoğlu “Zərdab ensklopediyası”, səh 30)

     Müasir Zərdabın Aşağı Seyidlər kəndi - Əməkdar incəsənət xadimi, vaxtı ilə Azərbaycan Dövlət Milli Dram Teatrının baş direktoru işləmiş , Azərbaycan sirkinin təşkilatçısı Maqbet Bünyadovun və tanınmış jurnalist:

 Əvvəllər elə bilirdim ki, dünya elə Zərdab boydadır. Sonra öyrəndim ki, Zərdab xəritədə belə, çətin tapılan kiçik bir yer imiş. Amma onun mənim dünyamdakı yeri elə uşaqlıq düşüncəmdəki kimi sonsuzdur. Mübaliğəsiz deyirəm: Zərdab mənim üçün kənddir, şəhərdir, ölkədir, qitədir.

 – deyən jurnalist Ürfan Məmmədlinin vətənidir. Həmyerlimiz Urfan Məmmədlinin “sevgi hekəyəsi”  ilə buraya keçid etməklə tanış ola bilərsiz. 

  Yolumuzun üstündəki digər kənd Zərdabın Şəftəhal kəndidir. Toponimin adı hələlik dürüstləşməmiş qalır. Kür çayının sahilində yerləşən Şəftəhal kəndinin adı yaxın keçmişimizdə həmin kəndin yetirməsi Ramiz Kərimovla birgə çəkilirdi. 
   24 yaşlı Ramiz Kərimov Bakıda neftayırma zavodlarının birində yanğın söndürərkən qəhrəmanlıqla həlak olmuş, o vaxtlar mövcud olmuş Sovetlər ölkəsinin (SSRİ) rəhbəri Brejnevin fərmanı ilə “Qırmızı ulduz” ordeni ilə təltif edilmişdir. 

   Ramiz Kərimovun büstü Nizami rayonu Rüstəm Rüstəmov küçəsində yerləşən parkda qoyulmuşdur. Büstün postamentinə “Xidməti vəzifəsini yerinə yetirərkən qəhrəmanca həlak olmuş yanğınsöndürən Ramiz İsrail oğlu Kərimov 1954 - 1977 - ci illər ” sözləri həkk edilmiş lövhə vurulmuşdur. Ramiz Kərimovun büstü bu parkda 20-ci əsrin 80 - ci illərində də ucaldılıb.
  Zərdabın mərkəzi küçələrindən biri Ramiz Kərimovun adını daşıyır.

   Ötən onilliklərə qədərki tarixi sənəd və mənbələrdə Şahsünnü adlanan Şahhüseynli  kəndi rayon mərkəzindən 24 kilometr cənub-şərqdə yrləşir. Bu kəndin adına Şahsünlü kimi bir sıra tarixi mənbələrdə rast gəlinir.
  N.Bayramova “Şamaxı xanlığı” bu kəndin Xançobanı mahalına daxil olduğunu qeyd edir: 

Xançoban mahalında 1821-ci ildə 46 obada (Axtaçı, Garıs, Qaraqoyunlu, Padar, Xəlilli, Kolanı, Məlikçobanlı, Şahsünlü, Ərəbxanədan, Müsküri, Ovculu, Mollalar, Göydəlləkli, Muradlı, Sığırlı, Qurd, Pirhəsənli, İlxıçı, Sarvan, Mustafalı, Binaslı, Çaylı, Qaraməmmədli, Ərəbuşağı, Dəlilər, Çovurqanlı, Adnalı, Bağırlı, Alpout, Əlicanlı, Nəmirli, Sorsor, Eldəlləkli, Xanazad, Şahsultanlı, Müskürlü Molla Qədim, Şıxlı, Axundlu, Çıraqlı, Axtaçı Salyan, Elli-Gözlü, Veysəlli, Mərzili, Lələ Əhmədli, Qaraxanlı, Qaravəlli Ağaməmməd) 1492 ailə yaşayırdı... Şirvan xanları Xançoban mahalından çıxdığı üçün bu mahala vergi təyin edilməmişdi. Xançoban mahalının sakinləri maldarlıq və əkinçiliklə məşğul olurdular.  Mahalın naibi Məlik Umud idi.

  Bəzi mənbələr yazıldığına görə  Şahhüseynli XIX  əsrdə Şamaxı qəzasında yaşayan tayfanın adı olmuşdur.  
  Zərdabın kəndlərinə qısa səyahərimizi burada tamamlayırıq. Məlumatlar ola biər ki, hamını təmin etməsin. Buildiklərinizi biəz yazın. Biz də hamı ilə paylaşaq.                                       

   Çoxdan idi ki , dost-tanışlarla söhbət zamanı bir-birimizə  belə bir sual verirdik : “Niyə Mollakənd-Zərdab yollu ilə gələrkən cəmi iki kənd, Şahhüseyinli və Dəli Quşçu, yolun sağında yerləşib?”.
  Bu sualın cavabını bəlkədə bir çoxları bilir. Amma mən yalnız bü günlərdə özüm üçün aydınlaşdırdım – “Zərdaba gedirəm “ adlı silsilə (bax: Rayonumuz >>>) yazıları saytda yerləşdirərkən. Sualın cavabını düz təxmin etmişəm ya yox, bilmirəm. Sizlərin qərar verməyiniz üçün aşağıdakı məlumatları nəzərinizə catdırıram.

   Müasir Zərdab rayonunun əraziləri XVIII əsrin ortalarında Azərbaycanda feodal dövləti olan Şamaxı xanlığınını tərkibinə daxil idi. Bakı, Quba, Şəki, Qarabağ, Cavadvə Salyan xanlıqları ilə sərhədlənən bu xanlığın paytaxtı müxtılif vaxtlarda köhnə  Şamaxıda və Nadir şahın Şamaxı əhalisini indiki Ağsu ərazisinə köçürdükdən sonra inkişaf etmiş Ağsuda (Yeni Şamaxı) yerləşib. 
    Şamaxı  xanlığı bəylərdən təyin olunmuş naiblərin idarə etdiyi 17 mahaldan ibarət olub. İndiki Zərdab rayonunun müxtəlif əraziləri bunlardan ikisinin - Xançobanı və Qarasubasar mahallarının tərkibində idi.

 Xançobanı XVII-XVIII əsrlərdə Şirvan ərazisində yaşayan, özlərini Xançobanlı tayfası adlandıran elin adıdır. Xançobanlı mahalı sakinləri əsasən maldarlıqla məşğul olur, rəncbərlik edirdilər. Müxtəlif vaxtlarda  Şamaxı xanlığnı Xançobanı mahalından çıxanlar idarə etdiyi üçün ( 9 Şamaxı xanından 5-i Xançobanlı ailəsindən olub), obaların əhalisinə vergi təyin edilməmişdir. Bunun əvəzində Xançobanı mahalının sakinləri xanlığa  lazım olan qədər qoyun verirdilər. Bu vergi qaydası sonralar çar məmurlarını qane etmədiyindən mahalın əhalisinə 1820-ci ildə pulla ödənilən vergi təyyin edildi.

    Xançobanı mahalı  indiki Zərdab rayonunun  Şahhüseyinli, Dəliquşçu , Qaravəlli, Məlikmudlu kəndlərinin, eyni zamanda bu günkü İsmayıllı Ağsu, Kürdəmir və Şamaxı rayonlarının ərazisini əhatə edrək,  "qərbdə Girdiman çayı ilə, şərqdə Ağsu çayı ilə həmsərhəd olmuşdur"  (mənbə N.Bayramova “Şamaxı xanlığı”) . 

   1821-ci ilin məlumatlarına əsasən bu mahalda 46 obada (Axtaçı, Garıs, Qaraqoyunlu, Padar, Xəlilli, Kolanı, Məlikçobanlı, Şahsünlü, Ərəbxanədan, Müsküri, Ovculu, Mollalar, Göydəlləkli, Muradlı, Sığırlı, Qurd, Pirhəsənli, İlxıçı, Sarvan, Mustafalı, Binaslı, Çaylı, Qaraməmmədli, Ərəbuşağı, Dəlilər, Çovurqanlı, Adnalı, Bağırlı, Alpout, Əlicanlı, Nəmirli, Sorsor, Eldəlləkli, Xanazad, Şahsultanlı, Müskürlü Molla Qədim, Şıxlı, Axundlu, Çıraqlı, Axtaçı Salyan, Elli-Gözlü, Veysəlli, Mərzili, Lələ Əhmədli, Qaraxanlı, Qaravəlli Ağaməmməd) 1492 ailə yaşayıb.

   Mənbələrdə mahalın naibinin Məlik Umud olduğu ğöstərilir. Çox güman ki, ərazisinin tarixinin daha əvəllərə getdiyi indiki Məlikmudlu kəndinin (bax: Zərdaba gedirəm >>>)  adının mənşəyini  də burada axtarmaq lazımdır. 

   Xançobanı mahalının sosial tərkibində xüsusi əhəmiyyətə malik olmuş Müskürlü, Qaravəlli və Xəlilli tayfaları sonradan Zərdabın indiki Qoruqbagı, Qaravəlli kəndlərinin, müskürlü obalarının formalaşmasında mühüm rol oynamışdılar. 

  Yeri gəlmişkən , Azərbaycanın milli rəqslərindən biri də “Xançobanı” adlanır. XVIII əsrin axırlarında yarandığı güman edilən, sürətli tempdə, qızğın tərzdə, son dərəcə cəld, ahəngləşdirilmiş hərəkətlər düzümündə gedən bu rəqsi yalnız kişilər oynayırlar.

  Şamaxı xanlığına daxil olan digər mahal - Qarasubasar mahalı müasir Zərdab şəhərinin (keçmiş Zərdab kəndi), Əlvənd, Çallı  kəndlərinin , həmçinin Ucar , Ağdaş və Kürdəmir rayonlarının ərazilərində mövcud olmuşdur. 

   Mahalın naibi Həsən bəy Zərdabinin babası, eyni zamanda  Zərdab kəndinin idarəçisi olan Məlik Rəhim bəy idi.

  Burada 1821-ci ildə 10 kənddə (Şilyan, Qarabörklü, Birinci Ləki, İkinci Ləki, Əlvənd, Tilanköyün, Muradxan, Xələc, Zərdab, Çallı) 815 ailə yaşayıb. Qarasubasar mahalının əhalisinin çox hissəsi əkinçilik, ipəlçilik (baramaçılıq) və pabmıqçılıqla məşğul olub. Şamaxı xanı Mustafa xan Xançobanlının qardaşı İsmayıl bəyin idarə etdiyi Əlvənddə ipəkçilik daha çox yayılmışdır.
  Şamaxı xanlığı ləğv edildikdən sonra da Məlik Rəhim bəy faktiki olaraq mahalın naibi olmaqda davam edib. 1826-cı və sonrakı illərdə onun mahalın naibi olmasını təsdiq edən tarixi sənədlər vardır. 

    Böyük hörmət və nüfuz sahibi olan Rəhim bəy İran şahzadəsi Xosrov Mirzə Qacar Rusiyanın paytaxtı Peterburqa gedərkən onu Qarabağda qarşılayan Şirvan bəyləri qrupunda olmuşdur.

  İnterrnrtdəki açıq mənbələrdə, həmçinin həmyerlimiz,  kənd təsərrüfatı üzrə fəlsəfə doktoru, Beynəlxalq Ekoenergetika Akademiyasının ekologiya üzrə professoru Eldəniz Həsənovun, AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun elmi işçisi, dissertant Taleh Əliyevin araşdırmalarındakı tanış olduğum məlumatlardan sonra yazının əvvəlindəki suala mənim cavab belədir: 

 -qədim tarixə malik Əlvənd, həmçinin sonradan Kürün kənrında yerləşən kəndlərin formlaşmasında böyük rola malik Zərdab Qarasu mahalına daxil olub. 

   -mərkəzi müxtəlif vaxtlarda indiki Ağsu rayonunun əraisində yerləşən Xançobanı mahalı öz ərazilərini genişləndirərək indiki Şahhüseyinli, Dəi Quşçu (Lələ Əhmədli)  kəndlərinə qədər böyümüşdür.

   -güman ki, Əlvənd ərazisindən keçən tarixi yol da bu iki mahal arasında təbii sərhəd rolunu oynayıb. Sonradan Zərdab ərazi vahidi kimi formalaşanda, Şahhüseyinli, Dəi Quşçu kəndləri də Zərdab rayonunun tərkibinə daxil edilmişdir.

   Səhvdir, düzdür bilmirəm, bu mənim fikrimdir. Bir daha qeyd edirəm ki, mən tarixçi deyiləm, tarixçilərin fikrini bilmək daha maraqlı olardı.

Cəmil Əsədov 

Zərdabın yaxın tarixi fotoşəkillərdə

 Zərdab rayonunun tarixinin müəyyən dövrünü əks etdirən aşağıdakı fotolar http://atigaizmailova.org/ saytından götürülüb. Sayt Azərbaycanın və keçmiş SSRİ-nin Qafqaz regionunun aparıcı etnoqroflarından biri Ətiqə (Attika) İzmayılovanın (1932-2006) həyat və elmi fəaliyyətinə həsr olunub.
 Alimin şəxsi kolleskiyasında 500-ə yaxın fotoşəkil vardır. Bizim oxuculara asan olsun deyə Zərdaba aid olanıarı topalayaraq burada yerləşdirdim.
Forolar çox güman ki, payızda çəkilib. Bunu qışlağa gələn köçərilər də sübut edir.
Su güyümünü indi xatırayanlar az olar. Amma qışlağa yön alan köçəriləri bir çoxlarımız görüb. Bir də diqqətimi yollar cəlb etdi. Payız adətən yağışlı olur. Yollar təmizdir, həm də çala-çuxursuz...

 
. 

   Zərdaba, onun kəndlərinə əvvəlki "səyahətimizdə" rayonun Çallı, Məlikmudlu kəndlərinin tarixinə qısaca nəzər saldıq, birgə  Çöl-Ərəbdən keçərək yol üstü Kürdəmirin qısa tarixi ilə tanış olaraq rayonumuza yol aldıq.
 Tarixi 1293-cü ildə Kür çayı sahilində yrləşən Qutluq-Balıq şəhəri ilə bağlı olduğu güman edilən Gur-Gur kəndinə səfər etdik, bu kəndin qəbrüstü abidələri ilə tanış olduq.
 Mollakənd - Zərdab yolu ilə  virtual səyahətimizi Otmanoba kəndində, şeirlərini Azərbaycan Dövlət radiosunun “Bulaq” verilişinin ifaçısı Səməndər Rzayevin "biz tərəfin adamıdı, yazısından yulğun kollarının ətri gəlir" -deyərək xüsusi şövqlə oxuduğu Kərəm Kürquraxlı poeziyası ilə tanış olmaq üçün yarımçıq saxlamışdıq.
  Bu gün isə Zərdaba istiqamətlənmiş yolumuzu Əlvəndlə,  Azərbaycanın bu qədim kəndinin tarixi ilə tanış olaraq davam etdiririk. 
 Qədim tarixə malik Əlvənd, həm də respublikamızada tanınmış ziyalıların vətənidir.  Onlardan biri - Şirin bəy Məhəddin oğlu 1884-cü ildə anadan olub. Əlvənddə Zərdabi ilə qohumluq əlaqəsi olan Novruzəli bəyin açdığı dördsinifli rus-tatar məktəbini oxumuş, təhsilini Qori seminariyasında davam etdirmişdir.
 Buranı bitirdikdən sonra Tağıyevin vəsaiti hesabına Nəriman Nərimanovla birgə Odessa universitetinə oxumağa göndərilmişdir. 1917-ci ildə M.Ə.Rəsulzadə ilə tanış olmuş, milli Azərbaycan hökümətinin yaranmasında fəallıq göstərmiş, Göyçay qəza idarəsində məsul vəzifələrdə çalışmışdır.  1937-ci ildə həbs edilərək Arxangelskə sürgün olunur və 1942-ci ildə orada vəfat edir.
   Xalq artisti Hacıağa Abbasovun " sözün əsl mənasında səhnə dəlisi" adlandırdığı, Məlikovlar nəslinin teatr fədaisi, “Müsəlman dram teatrı cəmiyyəti”nə ilk üzv olanlardan biri  Məhəmməd bəy Məlikov- Əlvəndi 1872-ci ildə bu kənddə dünyaya göz açıb. 
  Məlikovlar nəslinin digər nümayəndəsi, akademik, tibb elmləri doktoru, Azərbaycanın görkəmli alimi Böyükkişi Ağa oğlu Ağayev  dünyaya bu kənddə göz açıb. Onun əsl adı və soyadı Böyükbəy Məlikov (Babası Böyükbəy Məlikovun şərəfinə)olmuşdur. Lakin bolşeviklərin ölkəmizi işğalından sonra qatı millətçi hesab olunan Məlikovlar nəsli üçün yaranan təhlükəni hiss edən atası,onun ad-soyadını dəyişərək Böyükkişi Ağayev olaraq yazdırmışdır.
  Bakı Dövlət Universitetinin türkologiya kafedrasının Azərbaycan dialektologiyası tədqiqat sahəsi üzrə müəllim, filoloq, filologiya elmləri doktoru, professor Məhərrəm Əvəz oğlu Məmmədov da bu kənddə anadan olub.
  1941-ci ildə Zərdabın Əlvənd kəndində anadan olmuş,  Bakı Dövlət Universitetinin dosenti Rafiq Qurbanov tələbələrə “Qafqaz tarixi” fənnini tədris edir. 17 məqalənin, 1 dərsliyin, 1 dərs vəsaitinin və 2 proqramın müəllifidir.   

  Nazim Tapdıqoğlu (Vəlişov) “Zərdab enisklopediyası”ında Əlvənd kəndinin şərifli, orucli, bİləganlı, sovlalıar , əlililər, qarağaclılar kimi adlı tirə və nəsilləri olduğunu bildirir.

  Bilganlıları 13-cü əsrdə monqollar tırıfindən dağıdılaraq məhv edilmiş qədim Beyləqan şəhərindən çıxmış ailələrlə əlaqələndirirlər. Güman edilir ki, monqollar tərəfindən sıxışdırılan beyləqanlılar gəlib Kür çayı sahilindəki bu kəndə məskən salmışlar.

   Əlililər nəslini də araşdırıcılar qədim beyləqan ətrafında yaşamış əlvəndlilərlə (“əli vand” - əli nəsli) əlaqələndirir, ümümiyyətlə kəndin adının da buradan qaynaqlandığı versiyasını irəli sürürlər.

    Kəndin qədimliyinə dair məlumatlara müxtəlif mənbələrdə rast gəlmək olur. 1956-cı ildə kənddəki köhnə qəbristanlığın ətrafında aparılan qazıntı işləri zamanı aşkara çıxan küp qəbirləri aşakar edilmişdir. Həmçinn 1965-1970-ci illərdə kəndin şimal-şərdində yerləşən "Dəvəçökəyi" adlanan ərazidə meliorasiya işləri zamanı  4-5 metr dərinlikdə  çoxlu sayda naxışsız gil qablar, bəzək əşyaları, müxtəlif əmək alətləri tapılmışdır. Bu da kəndin tarixinin Kür-Araz mədəniyyəti adlanan Erkən Tunc dövrünə (e.ə.IV minillik) gedib çıxdına dəlalət edir. Tarixi tapıntıların tapıldığı bu ərazi  yerli əhalinin yaddaşında  “xan qızının hanasının qaldığı yer” qalmışdır. 

   Tarixi qaynaqlarda Zərdabın adına ilk dəfə Ağqoyunlu dövrü mənbələrində rast gəlinir. Bu dövürlərdə Əlvəndin iri yaşayış məskəni olduğu bildirilir.  (Taleh Əliyev – Zərdabın tarixi-siyasi cofrafitası.  Arxeologiya və Etnoqrafiya - Тarix və onun problemləri, № 1, 2014,307)   

 1500-cü ildə Ağqoyunlu dövlətinin Əbhər sazişinə əsasən iki yerə parçalanmasından sonra dövlətin əsas mərkəzi hesab olunan Azərbaycan torpaqları Əlvənd Mirzənin hakimiyyəti altında qalır. Məhz bu hadisə ərəfəsində Ağqoyunlu mənbələri Zərdabın adını çəkir və Əlvənd kəndi də Əlvənd Mirzənin dövründən iri yaşayış məskəninə çevrilmişdir.

  Əlvənd Mirzə - Ağqoyunlu hökmdarı uzun Həsənin nəvəsi. 1498-ci ildə Təbrizdə taxta çıxmış, sonradan  qardaşı Məhəmməd Mirzə tərəfindən məğlub edilib taxtdan salınmışdır. 1504-cü ildə Diyarbəkirdə vəfat etmişdir.

   Əlvəndlə bağlı digər fakta  Abbasqulu ağa Bakıxanov məşhur "Gülüstani-İrəm" əsərində də rast gəlinir:

Ağası xan da Əlvənddə oturub bütün Şirvana hökmran oldu... 

    XVIII əsrə aid mənbələrdə Əlvənddən ipəkçilikdə, ticarət və gəmiçilikdə özünə məxsus yeri olan bir ərazi kimi qeyd olunur, qədim "İpək yolu"nun Əlvəndin ərazisindən keçdiyi bildirilir. Həmçinin regionun məşhur bazarlarından olmuş  ”Əlvənd bazarı”-na Ağcabədidən, Zərdabdan, Göycaydan, Ucardan, İmişlidən insanlar alverə gəlirmiş.  İndinin özündə də Qarabağ ərazisində "Əlvənd yolu" deyilən qədim bir yol olduğu bildirilir.

   Hülakilərin (Elxanilər) dövründə məhkəmə sistemində günahkarları şəriət qazisi yox, yasaya əsaslanan yarqıçı (yarquçu) ittiham edirdi, məhkəmə orqanı da yarqı (yarqu) adlanırdı. Yarqıçı sözü  qədim türk dilinə məhkəmə termini kimi daxil olub. Soruşa bilərsiz ki, bu terninlə Əlvəndi nə əlaqəsi? Bunu mən də bilmirəm - amma bu faktdır ki, Əlvənd kəndi yaxınlığında Yarqıçı çökəyi adlanan ərazi var. (Nazim Tapdıqoğlu(Vəlişov) “Zərdab enisklopediyası”, səh. 177)

   XIX əsrin 60-cı illərində Moskvada yaşayan Şamaxı sakinləri Qədir ağa və Hacı Abdulrəhman qardaşları Əlvənd kəndində biyan kökü şirəsi istehsal etməyə başlayıblar. Kür vadisindəki biyan kökü və ondan alınan şirə Avropaya, Amerikaya yollanırdı.

   
  Qəribədir ki, ikinci dünya müharibəsi zamanı – 1941-ci il avqustun 25-də alman təyyarəsi Əlvənd üzərində uçmuş, bu kəndə bomba atmışdır. Həmin yandırıcı bomba taxıl zəmisinə düşmüş, partlamamışdır və bu gün də Zərdab tarix-diyarşünaslıq muzeyində eksponat kimi nümayiş etdirilir.

  Əlvənd toponiminə digər ərazilərdə də rast gəlmək olar. Bu haqqıda Əlvənd kəndindən olan Maarif Qurbanovun köməkliyi ilə hazırladığımız  "Əlvənd toponimi haqqında" yazıda məlumat vermişdik. Siz həmin yazı buradan ilə tanış olun, biz isə Zərdab istiqmətində yolumuzu davam etdirək.
  İnşallah görüşərik. 

  Bax elə bu yerdə Namiqin səsi məni çəkib yenidən toyxanaya saldı. Düzü həmin anda xanəndənin muğamı muğama calaması, masabəyinin ona etdiyi ortaqlıq mənə düşünməyə imkan vermədi. Amma toydan sonra...

    Düz o gündən bəri o dönüşün, o ayağın, o keçidin, o yiksəlişin, o enişin adını qoya bilmirəm. Adını tapsaydım, bəlkə də, bu yazı 3-4 il əvvəl yazılardı. Amma bu vaxt uzandıqca uzandı. Dostlarımın yanında onun haqqında danışdım, düşdüyüm sehrin şirnliyini onlarla da bölüşdüm.

   Nəhayət, Bakı toylarında da görünməyə başladı Namiq Atəş. Sonra Namiqlə yeni görüşlərimiz oldu, öyrəndim ki, bir neçə kitabın da müəllifidir. Şerlərini də oxudum. Amma, doğrusunu deyim ki, mənə ləzzət eləmədi. Bilirsiniz niyə? Çünki mənə elə gəlirdi ki, bu şeirləri elə onun özü kimi oxumaq lazımdır. Yəni aşağıdan başlayıb qıyya çəkərək zirvəyə yüksəlməli, orada bir pauza verib dünləyənləri riqqətə gətirməli və astaca enişə keçməlisən ki, şeirin əsl şirinliyini dada biləsən.

    Bəzən gözlərimi yumub o yüksəlişi və sonrakı enişi xəyallarımda canlandırmağa çalışıram. O zaman yüksəlişin son nöqtəsinə - zirvəsinə uçuram, o zaman enişin son nöqtəsinə - zirvəsinə qonuram. Gözlərim önündə Namiq Atəş yüksəlişlə də, enişlə də zirvəni fəth edir. O yüksələrkən mənə əzəmətli bir qartalı xatırladır. Qartal da qıyya çəkərək səmanın ənginliklərinə doğru hey uçur, uçur və birdən yox olur. Amma qartal itmir, sadəcə, biz onu görə bilmirik, o bizim gözümüzün görüş dairəsini tərk eləyir. Qartalın yox olma zamanını Namiqin səsindəki o qırılma anına, o pauzaya, o ovsuna bənzədirəm. Kim bilir, bəlkə də, qartalın yox olduğu an, adamın ovsunlandığı zaman kəsiyi Namiqin atəşləndiyi məqamdır. 

    Deyə bilmirəm, bildiyim odur ki, Namiq Atəş qeyri-adi diksiyası ilə ətrafındakıların diqqətini bütünlüklə özünə cəlb eləyir, özü də yanır, dinləyicisini, tamaşaçısını da yandırır. Bu yanğı ecazkardır, şirindir. Tam ifadə edə bilmədiyim fikirlərim sanki mənim üçün göz yaşlarına çevrilib Namiqin yüksəldiyi zirvənin o tayına, gül yanağına axır, şəlalayə dönüb zirvədən enir.Namiq Atəşin özünün ifadəsi ilə desək:

 Şəlalə zirvələrdən enişi ilə zirvələşir, möhtəşəmliyi ilə gözümdə yüksəlir. Öz-özümə həm yüksəlişin, həm enişin zirvəsi olması qənaətinə gəlirəm. Beləcə, Namiq Atəş səsinin həm yüksəliş, həm də enişlə zirvələr fəth etdiyinə inanmağa başlayıram. O, bu iki zirvənin arasında bir sehr dairəsi qurur. Sən istəsən də, istəməsən də o dairəyə düşürsən və Namiq istəmədikcə oradan çıxa bilmirsən. Kim bilir, bəlkə də, sən heç özün də oradan çıxmaq üçün cəhd etmirsən, edə bilmirsən. Çünki bu səsin musiqi ilə harmoniyasının yaratdığı şirinlikdə boğulmaq özü belə şirindir. 

Arzum

     Rəssam müştərisini fırçasının gücü ilə ram edir, dəmirçi çəkici, zindanı ilə əzilmiş avtomobilə ikinci həyat verir, həkim əlindəki şəfa ilə xəstəni ayağa qaldırır, xanəndə səsinin həzinliyi ilə dinləyicisinin qəlbinə yol tapır. Namiq Atəş isə sözləri ard-arda düzməklə, bir-birini tamamlayan misralarla naxış vurur, çələng toxuyur, məclisləri bəzəyir. O nə rəssamdır, nə dəmirçidir, nə həkimdir, nə də xanəndə. Amma dinləyicisini ram edir, onu cazibəsinə salıb sağlam həyata tərəf çəkir, ayağa qaldırır, onun qəlbinə yol tapır. Bir-birindən cazibəli, bir-birindən ovsunlu sözləri vüsalla hicranı qucaqlaşdırır, sevinclə kədəri doğmalaşdırır, sevgi ilə nifrəti qol-boyun edir. Amma bu yerlərə çatana qədər neçə dağdan, neçə arandan keçir. Gah çoşub-daşır, gah da tüstülənir və nəhayət, alışıb atəşə dönür. Kim bilir, bəlkə də, Namiq elə beləcə Atəş olub.
   Mənim isə elimin, obamın bu dodağısözlü oğluna bir arzum var: Namiq Atəş, bu atəşin sönməsin!